چرا عرضه بنزین ۸۷ هزار تومانی لغو شد؟/ وقتی گرانی بنزین معیشت مردم را نشانه می‌رود

به گزارش نماد اقتصاد، بنزین ۸۷ هزار تومانی در واقع به معنای حذف یک‌باره نرخ‌های سهمیه‌ای برای تمام مصرف‌کنندگان نبود. آنچه در استان کرمان اعلام شد، اجرای یک طرح جدید برای عرضه بخشی از بنزین با نرخ تمام‌شده پالایشگاهی بود؛ طرحی که قرار بود به‌ صورت پایلوت در ۲۰۴ جایگاه سوخت استان اجرا شود اما پس از انتشار خبر و شکل‌گیری موجی از نگرانی و ابهام، اجرای آن متوقف شد.

براساس گزارش‌های منتشرشده، در این طرح علاوه بر ۱۱۰ لیتر سهمیه ملی، ۴۰ لیتر سهمیه استانی نیز در نظر گرفته شده بود اما چرا رقم ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان مطرح شد و آیا این عدد به معنای بنزین ۸۷ هزار تومانی برای همه مردم است؟

بنزین ۸۷ هزار تومانی از کجا آمد؟

رقم ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان نرخ تمام‌شده پالایشگاهی عنوان شده است؛ بنابراین نباید آن را با نرخ رسمی بنزین سهمیه‌ای یا نرخ آزاد موجود در جایگاه‌ها یکسان دانست.

اهمیت این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که سال‌هاست فاصله میان قیمت عرضه بنزین و هزینه واقعی تولید، تامین و توزیع آن به یکی از مسائل ساختاری اقتصاد ایران تبدیل شده است. در روزهای اخیر نیز برخی نمایندگان مجلس درباره هزینه تولید و واردات بنزین ارقامی بالاتر از ۵۰ هزار تومان و حتی حدود ۷۰ هزار تومان را مطرح کرده‌اند.

بنابراین، رقم ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان را باید بیش از آنکه صرفا یک قیمت جدید بنزین تلقی کرد، نشانه‌ای از بحث گسترده‌تر درباره اصلاح نظام یارانه سوخت و نزدیک‌کردن قیمت به هزینه واقعی تامین آن دانست.

با این حال، تفاوت میان قیمت تمام‌شده و قیمت مصرف‌کننده بسیار مهم است. اگر دولت بخواهد بنزین را به قیمت تمام‌شده عرضه کند، نحوه تخصیص سهمیه، میزان حمایت از خانوارها، سازوکار جبران و زمان‌بندی اجرای طرح، تعیین‌کننده آثار اقتصادی آن خواهد بود.

آیا بنزین ۸۷ هزار تومانی یعنی بنزین برای همه گران شده است؟

در شرایط فعلی، ماجرای کرمان را نمی‌توان به معنای افزایش سراسری قیمت بنزین به ۸۷ هزار تومان تعبیر کرد. اجرای طرح عرضه بنزین با نرخ تمام‌شده پالایشگاهی در استان کرمان متوقف شده است و گزارش‌های منتشرشده نیز تاکید دارند که عرضه سوخت فعلا مطابق روال پیشین ادامه دارد. بنابراین، تیترهایی مانند بنزین در سراسر کشور ۸۷ هزار تومان شد، از نظر اقتصادی و خبری دقیق نیستند.

با این حال، اهمیت این اتفاق در جای دیگری است؛ دولت و سیاست‌گذار به‌ دنبال یافتن راهی برای کاهش فشار یارانه بنزین و مدیریت مصرف سوخت هستند.

همین مسئله می‌تواند به معنای آن باشد که در آینده، مدل‌های متفاوتی برای قیمت‌گذاری بنزین مورد آزمایش قرار گیرد؛ از سهمیه‌بندی و قیمت‌گذاری پلکانی گرفته تا فروش بخشی از سوخت با قیمت نزدیک‌تر به هزینه واقعی.

چرا اصلاح قیمت بنزین به یک مسئله جدی تبدیل شده است؟

مصرف بالای بنزین، رشد تعداد خودروها، پایین‌ بودن بهره‌وری ناوگان حمل‌ونقل، قاچاق سوخت و فاصله زیاد قیمت داخلی با قیمت منطقه‌ای، مجموعه‌ای از مشکلات را ایجاد کرده‌اند که ادامه وضعیت موجود را برای دولت پرهزینه کرده است اما اصلاح قیمت بنزین تنها یک تصمیم درباره قیمت یک کالا نیست.

بنزین در اقتصاد ایران یک نهاده عمومی است که مستقیما و غیرمستقیم روی طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های اقتصادی اثر می‌گذارد. حمل‌ونقل کالا، جابه‌جایی مسافر، خدمات شهری، تاکسی‌های اینترنتی، پیک‌ها، کشاورزی، توزیع مواد غذایی و حتی هزینه رفت‌وآمد نیروی کار به قیمت سوخت وابسته هستند. به همین دلیل، افزایش قیمت بنزین می‌تواند از دو مسیر بر اقتصاد خانوار اثر بگذارد.

اثر مستقیم که افزایش هزینه سوخت خانوارهایی که خودرو یا موتورسیکلت دارند و اثر غیرمستقیم که افزایش هزینه حمل‌ونقل و در نتیجه افزایش قیمت کالاها و خدمات. در اقتصاد تورمی ایران، اثر دوم حتی می‌تواند از اثر مستقیم مهم‌تر باشد.

گرانی بنزین چگونه به سفره مردم منتقل می‌شود؟

فرض کنیم قیمت بنزین افزایش پیدا کند. نخستین اثر، افزایش هزینه سوخت خودروهاست اما این تنها بخش کوچکی از داستان است. یک کامیون برای جابه‌جایی مواد اولیه هزینه بیشتری پرداخت می‌کند. کارخانه هزینه حمل مواد اولیه و محصول را بالاتر می‌بیند. فروشگاه برای دریافت کالا هزینه بیشتری می‌پردازد. تاکسی یا تاکسی اینترنتی با هزینه بالاتری مواجه می‌شود و خانوار نیز برای رفت‌وآمد روزانه پول بیشتری پرداخت می‌کند.

در مرحله بعد، بنگاه‌ها بخشی از این افزایش هزینه را در قیمت محصولات خود منعکس می‌کنند. در نتیجه، قیمت بنزین می‌تواند از یک کالای مشخص به یک شوک هزینه‌ای برای اقتصاد تبدیل شود.

البته شدت این اثر به سهم بنزین در هزینه نهایی تولید و حمل کالا بستگی دارد. برای برخی کالاها، سهم سوخت نسبتا محدود است و برای برخی خدمات حمل‌ونقلی بسیار بالاتر است. بنابراین نمی‌توان گفت افزایش یک درصدی قیمت بنزین الزاما تورم عمومی را نیز به همان میزان افزایش می‌دهد.

آیا گرانی بنزین الزاما باعث تورم شدید می‌شود؟

تجربه ایران نشان داده است که اثر افزایش قیمت بنزین به شرایط اقتصاد کلان، انتظارات تورمی، سیاست‌های جبرانی و وضعیت بازار ارز وابسته است. افزایش قیمت بنزین در سال ۱۳۹۸ در شرایطی اتفاق افتاد که اقتصاد کشور از قبل با تورم بالا و بی‌ثباتی مواجه بود و آثار روانی و غیرمستقیم آن بسیار گسترده شد. در مقابل، افزایش قیمت بنزین در سال‌های باثبات‌تر اثر متفاوتی بر روند تورم داشت.

به عبارت دیگر، بنزین به‌ تنهایی تورم‌ساز نیست اما می‌تواند در شرایط نامناسب، به تشدیدکننده تورم تبدیل شود. اگر افزایش قیمت سوخت با رشد نقدینگی، افزایش نرخ ارز، کاهش قدرت تولید و انتظارات تورمی همراه شود، احتمال انتقال سریع‌تر آن به قیمت کالاها و خدمات افزایش پیدا می‌کند.

فقرا بیشتر آسیب می‌بینند یا ثروتمندان؟

از یک سو، خانوارهای پردرآمد معمولا خودروهای بیشتری دارند و مصرف بنزین آن‌ها نیز بالاتر است. بنابراین در ظاهر، بخش قابل‌توجهی از یارانه بنزین نصیب دهک‌های پردرآمد می‌شود اما از سوی دیگر، خانوارهای کم‌درآمد توان بسیار کمتری برای تحمل افزایش قیمت کالاها دارند.

مطالعات انجام‌شده درباره اصلاح قیمت بنزین در ایران نشان داده‌اند که اگر آثار غیرمستقیم افزایش قیمت سوخت را نیز در نظر بگیریم، فشار رفاهی بر خانوارهای کم‌درآمد می‌تواند قابل‌ توجه باشد. یک مطالعه بانک جهانی درباره اصلاح قیمت بنزین در سال ۲۰۱۹ برآورد کرده بود که افزایش قیمت سوخت می‌تواند فقر را افزایش دهد و بخش مهمی از این اثر از کانال‌های غیرمستقیم ایجاد می‌شود.

این موضوع یک پیام روشن برای سیاستگذار دارد؛ اصلاح قیمت بنزین بدون سیاست جبرانی مناسب، می‌تواند فشار بیشتری بر دهک‌های پایین و متوسط وارد کند.

اثر بنزین گران بر هزینه حمل‌ونقل

یکی از نخستین بازارهایی که از افزایش قیمت سوخت تاثیر می‌پذیرد، حمل‌ونقل است. تاکسی‌ها، وانت‌بارها، کامیون‌ها، موتورسیکلت‌ها، خودروهای خدماتی و ناوگان حمل‌ونقل شهری و بین‌شهری به سوخت وابسته هستند.

اگر قیمت بنزین افزایش پیدا کند، هزینه استفاده از خودروی شخصی بالا می‌رود اما برای بسیاری از خانوارها، این تنها گزینه نیست بلکه هزینه تاکسی، سرویس مدارس، پیک، حمل بار و خدمات وابسته نیز ممکن است افزایش پیدا کند. از این منظر، خانواری که خودرو ندارد نیز لزوما از افزایش قیمت بنزین مصون نیست.

آیا قیمت مواد غذایی هم بالا می‌رود؟

احتمال افزایش قیمت برخی کالاهای مصرفی وجود دارد اما میزان آن به شدت به هزینه حمل‌ونقل در زنجیره تامین بستگی دارد. محصولات کشاورزی نمونه مناسبی هستند. یک محصول از مزرعه تا میدان عمده‌فروشی و سپس فروشگاه چندین مرحله حمل‌ونقل را پشت سر می‌گذارد. افزایش هزینه سوخت می‌تواند بخشی از این هزینه را افزایش دهد.

البته نباید تمام افزایش قیمت مواد غذایی را به بنزین نسبت داد. قیمت نهاده‌ها، دستمزد، نرخ ارز، هزینه بسته‌بندی، انرژی، عرضه و تقاضا و شرایط تولید نیز در قیمت نهایی نقش دارند. بنابراین، بنزین یکی از عوامل اثرگذار است نه تنها عامل افزایش قیمت کالاها.

آیا اصلاح قیمت بنزین می‌تواند به نفع اقتصاد باشد؟

از منظر اقتصادی، پاسخ می‌تواند مثبت باشد؛ مشروط بر اینکه اصلاح قیمت با اصلاح ساختار مصرف انرژی همراه شود. یارانه گسترده سوخت، اگر بدون هدف‌گذاری باشد، هم منابع بودجه‌ای را مصرف می‌کند و هم انگیزه برای مصرف بالا را افزایش می‌دهد اما افزایش قیمت به‌ تنهایی راه‌حل نیست.

اگر بنزین گران شود اما حمل‌ونقل عمومی توسعه پیدا نکند، خودروهای کم‌مصرف جایگزین خودروهای پرمصرف نشوند، کیفیت خودرو بهبود پیدا نکند و درآمد حاصل از اصلاح قیمت به‌ صورت شفاف به اقتصاد برنگردد، فشار اصلی بر خانوارها وارد خواهد شد.

در مقابل، اگر بخشی از منابع حاصل از اصلاح قیمت به توسعه مترو، اتوبوس، نوسازی ناوگان، حمایت هدفمند از دهک‌های پایین و سرمایه‌گذاری در بهره‌وری انرژی اختصاص یابد، اصلاح قیمت می‌تواند در بلندمدت به کاهش اتلاف منابع کمک کند.

یک پژوهش داخلی با استفاده از مدل تعادل عمومی و بررسی سناریوهای مختلف اصلاح قیمت بنزین نیز نشان داده است که نحوه و سرعت اصلاح قیمت و نوع حمایت جبرانی، تاثیر قابل‌توجهی بر تورم، مصرف سوخت، کسری بودجه و رفاه خانوار دارد.

سناریوی خطرناک برای معیشت مردم چیست؟

بدترین سناریو، افزایش ناگهانی قیمت بنزین بدون ایجاد سازوکار جبرانی و در شرایط تورمی است. در چنین وضعیتی، خانوار از یک طرف با افزایش مستقیم هزینه سوخت مواجه می‌شود و از طرف دیگر باید افزایش قیمت کالا و خدمات را نیز تحمل کند.

اگر دستمزدها با همان سرعت افزایش قیمت‌ها رشد نکنند، نتیجه چیزی جز کاهش قدرت خرید نخواهد بود. در چنین شرایطی، خانوارها معمولا ابتدا هزینه‌های غیرضروری را کاهش می‌دهند؛ سپس مصرف کالاهای باکیفیت‌تر را کنار می‌گذارند و در مراحل شدیدتر، ممکن است مصرف اقلام ضروری نیز کاهش پیدا کند.

به همین دلیل است که بحث بنزین در ایران فقط یک بحث انرژی نیست بلکه مستقیما به معیشت، دستمزد واقعی، تورم و رفاه خانوار مربوط می‌شود.

سناریوی منطقی برای اصلاح بنزین چیست؟

اگر دولت قصد اصلاح نظام قیمت‌گذاری بنزین را داشته باشد، منطقی‌ترین مسیر، حرکت تدریجی و قابل پیش‌بینی است. اصلاح قیمت باید همراه با حفظ یک سهمیه حمایتی برای مصرف متعارف، حمایت مستقیم از دهک‌های پایین، توسعه حمل‌ونقل عمومی و شفافیت در محل هزینه‌کرد درآمدهای حاصل از افزایش قیمت باشد.

همچنین لازم است سازوکار قیمت‌گذاری به‌ گونه‌ای طراحی شود که خانوارهای فاقد خودرو نیز از حمایت برخوردار شوند زیرا در غیر این صورت، بخشی از یارانه اصلاح‌شده صرفا میان صاحبان خودرو توزیع خواهد شد. در این میان، طرح بنزین ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومانی کرمان را می‌توان بیشتر یک آزمون سیاستی دانست تا یک افزایش قیمت سراسری.

بنزین ۸۷ هزار تومانی فعلا نیامد اما مسئله همچنان باقی است

ماجرای بنزین ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومانی در کرمان فعلا با توقف اجرای طرح پایان یافته است اما مسئله اصلی همچنان روی میز سیاست‌گذار قرار دارد: یارانه سنگین سوخت، مصرف بالا، هزینه تامین بنزین و ضرورت اصلاح نظام قیمت‌گذاری. بنابراین، اتفاق امروز را نباید صرفا یک خبر درباره قیمت بنزین دانست.

این اتفاق نشان داد که دولت در حال بررسی مدل‌هایی برای نزدیک‌ کردن بخشی از قیمت سوخت به هزینه واقعی آن است اما هم‌زمان واکنش سریع افکار عمومی و توقف اجرای طرح در کرمان نشان داد که اصلاح قیمت بنزین بدون اقناع اجتماعی، طراحی دقیق و سیاست حمایتی، با ریسک اقتصادی و اجتماعی بالایی مواجه است.

از منظر معیشتی نیز مسئله اصلی فقط این نیست که خانوار برای هر لیتر بنزین چقدر پرداخت می‌کند. پرسش مهم‌تر این است که پس از افزایش قیمت سوخت، قدرت خرید خانوار چه میزان کاهش خواهد یافت؟

اگر درآمد خانوار ثابت بماند و قیمت حمل‌ونقل، مواد غذایی، خدمات و سایر کالاها افزایش پیدا کند، حتی خانواری که مصرف بنزین محدودی دارد نیز متضرر خواهد شد. در مقابل، اگر اصلاح قیمت به‌ صورت تدریجی، هدفمند و همراه با حمایت مستقیم از دهک‌های پایین انجام شود، می‌توان بخشی از آسیب‌های رفاهی را کنترل کرد.

به همین دلیل، درباره آینده بنزین در ایران نباید تنها به عدد ۸۷ هزار تومان نگاه کرد. عدد مهم‌تر، هزینه‌ای است که خانوار ایرانی در نهایت برای عبور از اصلاح نظام سوخت از جیب خود پرداخت خواهد کرد.

در شرایطی که اقتصاد ایران همچنان با تورم بالا و کاهش قدرت خرید خانوارها مواجه است، هر تصمیم درباره قیمت بنزین باید با یک سوال اساسی سنجیده شود؛ آیا اصلاح قیمت انرژی قرار است صرفا هزینه دولت را کاهش دهد یا همزمان بهره‌وری اقتصاد و رفاه مردم را نیز افزایش خواهد داد؟

پاسخ به همین سوال تعیین می‌کند که اصلاح قیمت بنزین در نهایت یک ضرورت اقتصادی موفق باشد یا به یک شوک جدید برای معیشت خانوار تبدیل شود.

انتهای پیام//